...αναδημοσίευση από το www.ertnews.gr...
Ορατά ακόμα και σήμερα είναι τα απομεινάρια της περιόδου εξόρυξης του λιγνίτη σε ορισμένα από τα ξεχασμένα τμήματα της παλιάς λεωφόρου Μαραθώνος.
Καθόλου τυχαίο λοιπόν, που την Κυριακή 30 Νοεμβρίου 2025 στη Ραφήνα σε αίθουσα της εκκλησίας της Ανάληψης στην περιοχή της διασταύρωσης Ραφήνας, πραγματοποιήθηκε μία ενδιαφέρουσα εκδήλωση – ομιλία για την ιστορία του μεταλλευτικού κλάδου και το οκτάωρο, ενώ στις αρχές του 2026 έγινε και ένας ιστορικός περίπατος με μεγάλο ενδιαφέρον.
Για την ιστορική και αιματηρή απεργία του 1916 στη Σέριφο που οδήγησε στην εφαρμογή του οκτάωρου μίλησε ο Θοδωρής Λιβάνιος, ερασιτέχνης ερευνητής λαογράφος και απόγονος μεταλλωρύχου. Παράλληλα έχει σημαντική συμβολή στην οργάνωση ετήσιων εκδηλώσεων τιμής και μνήμης για τα γεγονότα του 2016.
Ο έτερος ομιλητής στη συγκεκριμένη εκδήλωση, ο Δημήτρης Μακρής, γέννημα – θρέμμα της περιοχής με πατέρα από τη Σέριφο και μητέρα από την Κύμη, ιστορικός ερευνητής και λαογράφος της τοπικής ιστορίας, όπως μας είχε πει σε παλαιότερη συνέντευξή του:
«To 1915 στα λιγνιτωρυχεία του Σκαλιστήρη στην Κύμη Ευβοίας, είχαν γίνει απολύσεις λόγω συνδικαλιστικής δράσης και έτσι αρκετοί έμπειροι συνδικαλιστές ήρθαν στην περιοχή της Ραφήνας στο λιγνιτωρυχεία του Γρώμαν. Επίσης το 1916 είχαμε την αιματηρή εξέγερση των λιγνιτωρύχων στη Σέριφο, που διεκδικούσαν να εφαρμοστεί το 8ωρο (ο νόμος υπήρχε ήδη τρία χρόνια αλλά δεν εφαρμόζονταν).
Έτσι μετά από τα γεγονότα, περίπου στο 1920 είχαμε την έλευση στη Ραφήνα λιγνιτωρύχων από τη Σέριφο, που ήταν έμπειροι στο συνδικαλισμό όπως και οι Κουμιώτες που είχαν ήδη έρθει και έτσι έγινε ένα γερό κράμα εργατικού συνδικαλισμού.
Όλοι αυτοί αρχικά έμεναν στη διασταύρωση Ραφήνας και ίδρυσαν το συνεταιρισμό αστέγων και ακτημόνων διασταύρωσης Ραφήνας. Στην αρχή έμεναν σε λαγούμια και σε καλύβες που έμοιαζαν με τις καλύβες των Σαρακατσάνων. Από το 1930 αρχίζουν να αγοράζουν γη από την Ιερά Μονή Πεντέλης και να χτίζουν σπίτια».
Ο συνομιλητής μας αναφέρεται και στην περίοδο της κατοχής όπου:
«Στην κατοχή το γεγονός ότι ήταν απολύτως εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό και οι Γερμανοί είχαν ανάγκη το λιγνίτη τους βοήθησε. Έκαναν απεργία πείνας μέσα στις στοές, όπου οι Γερμανοί φοβόντουσαν να μπουν. Εξαιρέθηκαν της υποχρεωτικής εργασίας για την κατασκευή του γερμανικού οχυρού της Ραφήνας, πρωτοστάτησαν στην αντίσταση μπαίνοντας στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ (ήταν σχεδόν το 100% οργανωμένοι, μόνο 4-5 ήταν οι συνεργάτες των Γερμανών που άλλοι στη λήξη του πολέμου έφυγαν μαζί τους και άλλοι εξαφανίστηκαν από την περιοχή), οργανώνοντας συσσίτια στη Ραφήνα και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη από το σανατόριο. Πήραν μέρος στις μεγάλες κινητοποιήσεις ενάντια στην πολιτική επιστράτευση πηγαίνοντας με τα πόδια στην Αθήνα και με το λάβαρο του σωματείου και γύρισαν με τα πόδια.Μάλιστα υπήρξε περιστατικό που ποδηλάτης λιγνιτωρύχος μετέφερε μηνύματα στον ΕΛΑΣ, τα οποία έφαγε όταν έπεσε σε γερμανικό μπλόκο, παρά το ξύλο δεν μαρτύρησε και απελευθερώθηκε όταν κάποιος είπε ότι ήταν πολύ παραγωγικός και έβγαζε αρκετό λιγνίτη.
Επί κατοχής πουλήθηκε το ένα τρίτο των μετοχών του λιγνιτωρυχείου σε Ιταλό αξιωματικό και το 2000 ήρθε ο γιος του και γύρευε αποζημιώσεις (δεν λειτουργούσε πια το λιγνιτωρυχείο). Φυσικά δεν πήρε τίποτα αλλά μάθαμε ότι το ένα τρίτο της παραγωγής σε ετήσια βάση τα χρόνια της κατοχής, ήταν 10.000 τόνοι λιγνίτη. Σε τέτοια μεγέθη γύρευε αποζημιώσεις.
Δεν έλειψαν οι εκτελέσεις, αφού οι Γερμανοί σκότωσαν τρεις λιγνιτωρύχους σε ένα μπλόκο και έναν ΕΠΟΝίτη Σερφιώτη, ενώ για αντίποινα σε επίθεση του ΕΛΑΣ στο Πικέρμι, στις 21/7/1944 έφεραν 50 κομμουνιστές από το Χαϊδάρι και άλλους τέσσερις και τους εκτέλεσαν και τους 54.
Άλλη μία φορά 21 Τριγλιανούς (Ραφηνιώτες που ήταν Μικρασιάτες πρόσφυγες από την Τριγλία της Μ. Ασίας) τους απελευθέρωσε ο Ότο ένας Γερμανός αξιωματικός που βοήθησε πολύ να μην υπάρχει μεγάλος αριθμός θυμάτων στην κατοχή και ενημέρωνε πότε θα βγουν για συλλήψεις, ώστε να κρυφτεί ο κόσμος. Μεταπολεμικά επισκέφτηκε σαν τουρίστας την περιοχή και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής».
Στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια που η χώρα πάλευε να γιατρέψει τις πληγές της από τον πόλεμο, με τη μετανάστευση να είναι για μεγάλο τμήμα εργατικού δυναμικού μία σχεδόν αναπόφευκτη επιλογή επιβίωσης και το συνδικαλισμό για βελτίωση των συνθηκών εργασίας και αμοιβής, στο στόχαστρο, ειδικά στα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια, η εξόρυξη του λιγνίτη και οι άνθρωποι που έσκαβαν τη γη της Ραφήνας, μπήκαν σε μία νέα περίοδο.
Ο Δημήτρης Μακρής μας λέει: «Η χρονιά που ήταν σημαντική για την εξέλιξη της περιοχής ήταν το 1957. Τότε ιδρύεται δημοτικό σχολείο στην περιοχή που έμεναν οι λιγνιτωρύχοι, κλείνει το σανατόρια, 22 εργάτες σώθηκαν λόγω της εμπειρίας τους από ατύχημα μέσα στις στοές, εντάσσονται στο ΙΚΑ οι λιγνιτωρύχοι που μέχρι τότε ήταν στο ταμείο μεταλλευτών, διαμορφώνουν χώρο και φτιάχνουν το γήπεδο της Θύελλας Ραφήνας, της ποδοσφαιρικής ομάδας των λιγνιτωρύχων. Όλα τα παραπάνω έγιναν με πολύ προσωπική εργασία. Επίσης με αγώνες των λιγνιτωρύχων ήρθε το 1957 η ΔΕΗ, μέχρι τότε είχαμε λάμπες ασετυλίνης και το λιμάνι της Ραφήνας ρεύμα από γεννήτρια ενός παγοποιείου.
Συμμετείχε ο κλάδος στις κινητοποιήσεις των 115 ΣΕΟ της δεκαετίας του ’60. Το 1958 σε μία απεργία μας έφεραν οι εργοδότες από την Καλογρέζα, έναν εργολάβο και Κρήτες λιγνιτωρύχους για να σπάσουν την απεργία μας. Το 1961 στις 14 Μάη μετά από ένα θανατηφόρο εργατικό δυστύχημα, αρκετοί λιγνιτωρύχοι φεύγουν από τον κλάδο και γίνονται οικοδόμοι και μένουν οι Κρήτες. Ο εργαζόμενος που έχασε τη ζωή του, ονομάζονταν Δημήτρης Γούναρης και άνοιγε με ηλεκτρικό τρυπάνι τρύπες για να μπουν εκρηκτικά, η στοά είχε αρκετό νερό, ήταν στο ύψος των ποδιών του, βραχυκύκλωσε το τρυπάνι και έπαθε ηλεκτροπληξία. Το 1965 τραυματίζονται δύο Κρήτες σε εργατικό ατύχημα».
Το θέμα έφτασε στη Βουλή και σε δημοσίευμά της η εφημερίδα ΑΥΓΗ στις 16-5-1961, αναφέρει ότι: «Η Ομοσπονδία Μεταλλευτών Ελλάδος σε ανακοίνωσή της λέγει ότι ο Γούναρης είναι το νέο θύμα της εργοδοτικής ασυδοσίας και της αδιαφορίας των αρμοδίων υπηρεσιών. Απεφασίσθη κήρυξη 24ωρου απεργίας των λιγνιτωρύχων Ραφήνας σε ένδειξη διαμαρτυρίας».
Δεν ήταν η κακιά η ώρα, αλλά οι αλλαγές στους ρυθμούς δουλειάς και η έλλειψη μέτρων προστασίας στα λιγνιτωρυχεία Ραφήνας, αφού περίπου δύο μήνες πριν, στις 8 Μαρτίου 1961 είχε πραγματοποιηθεί 24ωρη απεργία των λιγνιτωρύχων Ραφήνας, διότι: H διεύθυνση του ορυχείου επιδιώκει να επιβάλει αύξηση της παραγωγής μετατρέποντας έτσι του εργαζόμενους σε δούλους του Μεσαίωνα», τόνιζε το σωματείο εργαζομένων και απαιτούσε την παρέμβαση του υπουργείου Εργασίας, που όπως αποδείχτηκε από τις εξελίξεις, δεν έγινε ή έγινε για τα μάτια και δεν υπήρξε ουσιαστική βελτίωση.
Όχι μόνο δεν θορυβήθηκε η εργοδοτική πλευρά, αλλά στις 7-12-1962 σχεδόν ενάμιση χρόνο μετά, απέλυσε 32 εργαζόμενους και η Ομοσπονδία Μεταλλευτών Ελλάδος, έγραφε σε ανακοίνωσή της ότι: «Η απόλυσις έγινε σε αντίποινα για την απεργία που εκήρυξαν προ ημερών με αίτημα την εξόφληση των δεδουλευμένων αποδοχών, αποβλέπει δε και στην τρομοκράτηση των εργαζομένων για την επιβολή νέου εξοντωτικού συστήματος εργασίας. Η ΟΜΕ ζητεί την άμεση παρέμβαση των αρμοδίων υπουργών για να τεθεί τέρμα στη σκανδαλώδη τακτική της απεργίας. Επίσης τονίζει ότι οι λιγνιτωρύχοι είναι αποφασισμένοι να προασπίσουν τα δικαιώματά τους με αγώνα».
Εκτός του ωραρίου εργασίας, οι λιγνιτωρύχοι με εθελοντική εργασία διαμόρφωσαν ένα πρανές σε γήπεδο για να στεγαστεί η ιδρυθείσα το 1957 Θύελλα Ραφήνας, η δικιά τους ομάδα που γεννήθηκε από τις τάξεις τους. Επί δικτατορίας η ομάδα δέχτηκε πιέσεις, ειδικά λόγω της καταγραφής της κοινότητας των λιγνιτωρύχων σαν δραστήρια συνδικαλιστικά και με παραδόσεις στο χώρο της αριστεράς και της αντίστασης επί κατοχής, αλλά και στην προδικτατορική περίοδο. Καθαίρεσαν τα μέλη του ΔΣ που δεν τους ήταν αρεστά και έβαλαν δικούς τους.
Η περιοχή της διασταύρωσης Ραφήνας, εδώ και δεκαετίες έχει συνδεθεί με τη Μαραθώνια πορεία ειρήνης, ποια ήταν συμμετοχή των εργαζομένων της περιοχής στο κίνημα ειρήνης;
«Οι λιγνιτωρύχοι αλλά και όλοι οι κάτοικοι της περιοχής ήταν ενεργό τμήμα του κινήματος ειρήνης. Όλη η πόλη μαγείρευε φαγητά και έφτιαχνε καφέδες για τους ειρηνοδρόμους, ετοίμαζε πανό και πλακάτ, φιλοξενούσε αλλά και έκρυβε διαδηλωτές, ενώ στην πορεία ειρήνης του 1963 που είχε απαγορευτεί, οι λιγνιτωρύχοι επενέβησαν και κατάφεραν να αποκρούσουν την επίθεση παρακρατικών στο Λαμπράκη στη διασταύρωση της Ραφήνας, ήμουν νέο παιδί και έβλεπα από ένα δένδρο που είχα σκαρφαλώσει. Είχαμε και προσαγωγές στο τμήμα. Οι λιγνιτωρύχοι ήταν το πρώτο σωματείο που με απόφαση γενικής του συνέλευσης ζήτησε εκείνα τα χρόνια τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ».
Πως ήρθε το τέλος του λιγνίτη;
O Δημήτρης Μακρής αναφέρει: «Το 1967 που έγινε η δικτατορία ήταν η χρονιά που το πετρέλαιο κέρδισε το λιγνίτη και έτσι το λιγνιτωρυχείο κρίθηκε ασύμφορο και έκλεισε. Συνεπώς η χούντα δεν βρήκε τον κλάδο ενεργό, όμως οι λιγνιτωρύχοι βρήκαν διέξοδο στον οικοδομικό κλάδο, αφού υπήρχε οικοδομική ανάπτυξη. Έτσι η χούντα βρήκε το σωματείο των οικοδόμων, το οποίο και διέλυσε και δήμευσε την περιουσία του (χαρτιά, έπιπλα, κλπ)».
Στην εποχή μας, 110 χρόνια μετά οι χιλιάδες οδηγοί που περνάνε από την περιοχή, ειδικά τους θερινούς μήνες για το λιμάνι της Ραφήνας ή για τις παραλίες της περιοχής, στην πλειοψηφία τους δεν μπορούν να φανταστούν ότι αυτές οι περιοχές ποτίστηκαν από αίμα και ιδρώτα στην προσπάθεια εργαζομένων να στηρίξουν τις οικογένειές τους. Η ανάδειξη της ιστορικής μνήμης είναι το ελάχιστο που μπορεί να ανταποδώσει κανείς στην προσφορά τους.
Πηγές φωτο: ασπρόμαυρες αρχείο Δ. Μακρή, έγχρωμες Ν. Μπράτσος
Έρευνα: Νάσος Μπράτσος
